Cudzoziemki w ciąży przebywające w ośrodkach recepcyjnych i ośrodkach dla cudzoziemców ubiegających się o ochronę międzynarodową stanowią jedną z najbardziej wrażliwych grup pacjentek w polskim systemie ochrony zdrowia. Pomimo istnienia ram prawnych regulujących zakres przysługujących im świadczeń¹, praktyka funkcjonowania ośrodków ujawnia głębokie napięcia między gwarancjami ustawowymi a codzienną rzeczywistością medyczną. Niniejszy artykuł analizuje trzy przenikające się obszary problemowe: finansowanie świadczeń, dostęp do hospitalizacji oraz kwestię ubezpieczenia zdrowotnego.
Zgodnie z obowiązującymi przepisami, cudzoziemiec ubiegający się o status uchodźcy lub ochronę uzupełniającą ma prawo do świadczeń
zdrowotnych finansowanych ze środków publicznych w zakresie analogicznym do ubezpieczonych, przy czym koszty pokrywa Urząd do Spraw Cudzoziemców². Kobiety ciężarne, jako osoby o szczególnych potrzebach, powinny korzystać z pełnej opieki prenatalnej, porodu szpitalnego oraz opieki poporodowej. W praktyce, dane monitoringowe organizacji pozarządowych wskazują, że w ośrodkach przebywa rocznie od kilkuset do ponad tysiąca kobiet w wieku rozrodczym, spośród których znaczny odsetek jest lub staje się w trakcie pobytu w ciąży³. Przepaść między prawem a jego stosowaniem widoczna jest już na poziomie identyfikacji uprawnień: personel ośrodków i pracownicy szpitalnych izb przyjęć rzadko znają procedury rozliczania kosztów leczenia cudzoziemek, co prowadzi do odmów przyjęcia lub żądania zaliczkowych opłat.
Centralnym problemem jest rozbieżność między ustawowym obowiązkiem finansowania opieki zdrowotnej cudzoziemców a mechanizmem refundacji stosowanym przez Urząd ds. Cudzoziemców. Szpitale nie mają zawartych kontraktów z UdSC analogicznych do kontraktów z NFZ, co sprawia, że dochodzenie należności wymaga odrębnego postępowania administracyjnego. Placówki medyczne, szczególnie mniejsze szpitale powiatowe, obawiają się, że koszty nie zostaną pokryte⁴. W efekcie kobiety ciężarne napotykają na kilka typowych scenariuszy dysfunkcji: (a) odmowę przyjęcia na oddział ginekologiczny z powołaniem się na brak numeru PESEL lub polisy ubezpieczeniowej; (b) żądanie wpłaty kaucji przed udzieleniem świadczenia; (c) wypisanie ze szpitala przed upływem medycznie uzasadnionego czasu hospitalizacji. Raporty terenowe Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka i UNHCR wskazują, że problem dotyczy zwłaszcza kobiet z krajów innych niż Ukraina, wobec których personel medyczny wykazuje większą nieufność co do faktycznych uprawnień⁵. Należy podkreślić, że odmowa udzielenia świadczenia kobiecie ciężarnej w sytuacji nagłej np. przy objawach porodu przedwczesnego, stanie przedrzucawkowym lub krwawieniu jest sprzeczna nie tylko z ustawą o udzielaniu cudzoziemcom ochrony, lecz także z ustawą o zawodach lekarza i lekarza dentysty, nakładającą bezwzględny obowiązek pomocy w zagrożeniu życia⁶. Mimo to przypadki odesłania pacjentek bez pomocy są dokumentowane przez organizacje prowadzące monitoring.
Szczególnie narażoną grupą są cudzoziemki, które złożyły wniosek o ochronę, lecz nie otrzymały jeszcze zaświadczenia potwierdzającego objęcie systemem. W tzw. fazie przejściowej, trwającej niekiedy kilka miesięcy, kobieta ciężarna formalnie nie figuruje w żadnym rejestrze uprawnionym do świadczeń, choć prawo nakazuje jej objęcie opieką⁷. Analogiczny problem dotyczy cudzoziemek, wobec których postępowanie zostało umorzone lub które złożyły odwołanie – ich status proceduralny nie przekłada się jednoznacznie na uprawnienia zdrowotne. Dyrektywa recepcyjna UE z 2013 r. zobowiązuje państwa członkowskie do zapewnienia wnioskodawcom ubiegającym się o ochronę przynajmniej niezbędnej opieki zdrowotnej, ze szczególnym uwzględnieniem kobiet ciężarnych jako osób o szczególnych potrzebach przyjęcia⁸. Polska transpozycja dyrektywy, choć formalnie poprawna, nie wypracowała skutecznych mechanizmów operacyjnych: brakuje centralnego rejestru uprawnień dostępnego dla szpitali w czasie rzeczywistym, procedury weryfikacji statusu są długotrwałe, a szpitale kulturowo-medycznymi.
Badania Rzecznika Praw Pacjenta i kontrole Głównego Inspektoratu Sanitarnego wskazują na wielowymiarowość barier w dostępie do hospitalizacji⁹. Obok bariery finansowej i dokumentacyjnej, krytyczna pozostaje bariera językowa: kobiety nie mówiące po polsku lub angielsku nie są w stanie zakomunikować
objawów ani wyrazić świadomej zgody na zabieg. Ośrodki nie zatrudniają tłumaczy specjalizujących się w terminologii medycznej, a korzystanie z translatorów telefonicznych przez personel szpitalny jest nadal wyjątkiem, nie regułą. Istotną rolę odgrywa też geografia – ośrodki dla cudzoziemców, ulokowane często na obrzeżach miast lub w miejscowościach o ograniczonej komunikacji publicznej, utrudniają dotarcie do specjalistycznych oddziałów położniczych. Kobiety zmuszone do samodzielnego dotarcia na izbę przyjęć w zaawansowanej ciąży lub w trakcie komplikacji są narażone na ryzyko medyczne, które nie powinno w ogóle zaistnieć.
Analiza problemów prowadzi do kilku postulatów systemowych: po pierwsze, konieczne jest stworzenie centralnego, elektronicznego rejestru uprawnień cudzoziemców, dostępnego dla szpitali na zasadach analogicznych do systemu eWUŚ. Po drugie, Urząd ds. Cudzoziemców powinien zawierać z wybranymi placówkami medycznymi umowy ramowe gwarantujące uproszczoną ścieżkę rozliczania świadczeń dla kobiet ciężarnych. Po trzecie, standardem ośrodków recepcyjnych powinno stać się zatrudnienie lub stały kontrakt z koordynatorem zdrowotnym i tłumaczem medycznym, znającym języki migrantów faktycznie przebywających w danym ośrodku¹⁰.
Ochrona zdrowia kobiet ciężarnych w ośrodkach dla cudzoziemców to nie tylko kwestia humanitarna, lecz kwestia przestrzegania prawa – zarówno krajowego, jak i unijnego. Kolejne raporty monitoringowe potwierdzają, że istniejące przepisy nie przekładają się na realne bezpieczeństwo zdrowotne. Bez inwestycji w infrastrukturę informacyjną, kompetencje personelu oraz mechanizmy finansowe, gwarancje ustawowe pozostaną w dużej mierze fikcją.
Autorka: Dile Dzhoraeva
Uzbeczka pochodząca z Kirgistanu, od ponad 10 lat mieszkająca w Polsce. Tworzy i rozwija projekty społeczne oraz edukacyjne, koncentrujące się na tematach dyskryminacji, różnorodności kulturowej i historii.
Projekt finansowany przez Komisję Europejską w ramach Programu Równych Praw realizowanego ze środków programu CERV finansowanego ze środków Komisji Europejskiej w ramach programu „Obywatele, Równość, Prawa i Wartości” na lata 2021 – 2027.
Sfinansowane ze środków UE. Wyrażone poglądy i opinie są jedynie opiniami autora lub autorów i niekoniecznie odzwierciedlają poglądy i opinie Unii Europejskiej lub Komisji Europejskiej. Unia Europejska ani organ przyznający nie ponoszą za nie odpowiedzialności.
#ProgramRównychPraw #RównePrawa
¹ Ustawa z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (Dz.U. 2022 poz. 583 ze zm.); Ustawa z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. Dz.U. 2023 poz. 1504).
² Art. 68 ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium RP; Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 27 maja 2014 r. w sprawie zakresu, trybu i zasad udzielania świadczeń opieki zdrowotnej cudzoziemcom (Dz.U. 2014 poz. 712)
³ Centralny Zarząd Służby Więziennej / Urząd ds. Cudzoziemców – dane statystyczne za lata 2022–2024; Stowarzyszenie Interwencji Prawnej, Raport monitoringowy ośrodków dla cudzoziemców 2023, Warszawa 2023
⁴ Naczelna Izba Lekarska, Opinia prawna w sprawie obowiązku udzielenia świadczeń zdrowotnych cudzoziemcom bez dokumentów ubezpieczeniowych, Warszawa 2021; art. 15 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz.U. 2024 poz. 146)
⁵ Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Dostęp do opieki zdrowotnej osób ubiegających się o ochronę międzynarodową w Polsce, Warszawa 2022, s. 18–24; UNHCR Polska, Health Access Monitoring Report 2023
⁶ Art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (t.j. Dz.U. 2023 poz. 1516) – obowiązek udzielenia pomocy w stanach nagłych; zob. też art. 30 tej ustawy
⁷ Stowarzyszenie Interwencji Prawnej, op. cit., s. 32–35; raporty terenowe organizacji Lekarze na Granicy z lat
2022–2024 Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/33/UE z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie ustanowienia norm dotyczących przyjmowania wnioskodawców ubiegających się o ochronę międzynarodową (wersja przekształcona), Dz.Urz. UE L 180 z 29.06.2013, s. 96, art. 19
⁹ Rzecznik Praw Pacjenta, Raport o stanie przestrzegania praw pacjenta w Polsce 2023, Warszawa 2023, s. 44–47; Główny Inspektorat Sanitarny, Sprawozdanie z kontroli placówek recepcyjnych 2023
¹⁰ Zob. art. 33 Konwencji dotyczącej statusu uchodźców z 1951 r.; Komitet Praw Dziecka ONZ, Uwagi ogólne nr 6 dotyczące traktowania dzieci bez opieki i rozłączonych z rodzinami poza krajem ich pochodzenia, 2005; art. 68 ust. 3 ustawy o udzielaniu ochrony
Jednocześnie, informujemy, że Państwa zgoda może zostać cofnięta w dowolnym momencie przez wysłanie wiadomości e-mail na adres emic@emic.com.pl.
Informujemy, że nie są Państwo profilowani. Państwa dane nie będą przekazywane do państwa trzeciego lub organizacji międzynarodowej.
Administratorem podanych danych osobowych jest Fundację EMIC, ul. Jagodowa 37, 87-100 Toruń. Kontakt z nami emic@emic.com.pl. Więcej informacji o przetwarzaniu twoich danych osobowych przez nas i twoich uprawnieniach znajdziesz na stronie Polityki prywatności.
Wszystkie pola są obowiązkowe.
